Pittige discussie tijdens tweede Rode Hoed
debat over de uitbreiding van Almere

Op 16 juni vond in de Rode Hoed in Amsterdam het tweede Delta in Balans debat plaats. Het onderwerp was: Almere buitendijks: visie en lef, of grootheidswaanzin? De schaalsprong van Almere van 185.000 naar 350.000 inwoners in 2030 maakt buitendijks bouwen noodzakelijk. Naast 5.000 woningen moet er ook een verbinding met Amsterdam komen via het IJmeer. Of niet?

Voorafgaand aan het debat wees discussieleider Ed Nijpels, voorzitter van de ONRI, op de bijzondere positie die Almere inneemt. Het maakt deel uit van een overwegend agrarische provincie (Flevoland), is een onderdeel van de noordelijke vleugel van de grootstedelijke Randstad en grenst aan het Markermeer/IJmeer, een Natura-2000 gebied met een grote natuurlijke en landschappelijke waarde.
De opgave waar Almere voor staat is het scheppen van een aantrekkelijke woonomgeving voor 350.000 mensen – die voor het merendeel elders werken - zonder natuur en landschap aan te tasten. Om dat voor elkaar te krijgen heeft Almere gekozen voor buitendijks bouwen.

Natuurwaarden
In principe kan dat, stelde Renske Peters, directeur Water van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat. Het Nationaal Waterplan, dat ter inzage ligt, biedt vooralsnog ruimte voor buitendijks bouwen in het Markermeer. Voorwaarde is wel dat ook de natuurwaarden verbeteren.
Peters: ‘In het Waterplan kiest het Kabinet voor een gecombineerde aanpak waarbij de nodige ingrepen worden gedaan om het ecosysteem van het Markermeer robuuster te maken en er tegelijkertijd ruimte ontstaat voor andere ontwikkelingen, zoals woningbouw.’

Ecologische ramp
Klaas Breunissen van de Vereniging Milieudefensie vond dat een gevaarlijke gedachte die volgens hem alleen maar kan uitdraaien op een ecologische ramp. ‘Als je nu investeert in de ontwikkeling van een robuust ecosysteem in het Markermeer, worden de effecten daarvan pas over twintig jaar zichtbaar. Ik neem niet aan dat de gemeente Almere en het kabinet zo lang willen wachten met bouwen. Als de eerste spade voor woningbouw eenmaal de grond is, dan wordt het niet meer teruggedraaid. Ook niet als blijkt dat de ontwikkeling van het robuuste ecosysteem niet van de grond komt.’
Breunissen kreeg bijval uit de zaal. Een van de aanwezigen merkte op dat de ontwikkeling van ecosystemen zich moeilijk laat voorspellen. ‘De ontwikkeling van de Oostvaardersplassen had ook niemand verwacht.’

Voorspellen
Gerard van Meurs van Deltares reageerde desgevraagd met de constatering dat de ecologische wetenschap niet stil is blijven staan. ‘Theoretisch kunnen we voorspellen hoe een zoetwater ecosysteem als het Markermeer zich zal ontwikkelen als we een aantal ingrepen plegen, zoals het uitbaggeren van diepe putten en het aanleggen van vooroevers. Vrij kort na die ingrepen kunnen we nagaan of onze theorieën kloppen en kunnen we met vrij grote zekerheid voorspellen hoe het Markermeer er over twintig, dertig jaar uit ziet.’
Hans Visser, eveneens van Deltares, bevestigde dat je vijf jaar na het begin van de ecologische ingrepen, best al beslissingen kunt nemen over eventuele woningbouw. ‘Verrassingen zijn niet uit te sluiten - zie de komst van de zee-arend die niemand al verwacht had - maar vooroevers en zoetwatersystemen kunnen we ondertussen aardig ‘engineeren’ en zijn aardig voorspelbaar.
Afgezien daarvan, constateerde hij, dat beleidsbeslissingen altijd worden genomen op grond van onvolledige informatie. ‘Ik denk niet dat in dit geval de kwaliteit van de beslissing zal verbeteren als we twintig jaar wachten in plaats van vijf jaar.’

Juridisch risico
Klaas Breunissen van Milieudefensie was niet overtuigd. ‘Zelfs als je erin zou slagen om de ecologische risico’s goed vast te stellen, hetgeen ik betwijfel, dan nog loopt de gemeente een aanzienlijk juridisch risico.’ Volgens de wetgeving van de Europese Unie mogen ingrepen in een gebied dat valt onder de Vogel- en/of Habitatrichtlijn alleen plaatsvinden als dat maatschappelijk gezien absoluut noodzakelijk is.
Breunissen: ‘Almere heeft nog voldoende andere mogelijkheden om zijn woningopgave te realiseren; dat hoeft helemaal niet buitendijks. Als mensen aan het water willen wonen, kun je ook sleuven graven en het water de stad in laten in plaats van de stad naar het water te verplaatsen.’ 
Vanuit de zaal merkt een stedenbouwkundige op dat Almere nog een enorme potentie heeft voor verdichting. Een potentie die, mits goed benut, niet alleen een schaalsprong, maar ook een kwaliteitssprong kan betekenen.
‘Op dit moment is Almere een verzameling gesloten dozen; wijken die weinig of geen onderling verband hebben’, stelde de stedenbouwkundige. ‘Als gevolg daarvan is de stad nauwelijks ontsloten voor zijn bewoners. Mensen leggen bij elkaar 800.000 kilometer per jaar af om hun kinderen naar voetbal en zwemles te brengen. Met slim verdichten is daar nog een wereld te winnen.’

Schaalsprong
Volgens Rob Beuse, PvdA-raadslid in Almere wordt er hard aan gewerkt aan verdichting, maar is dat niet voldoende voor de schaalsprong naar 350.000 inwoners. Hooguit voor de 20.000 woningen die nodig zijn voor de ‘natuurlijke’ groei van de stad. Beuse: ‘Laat ik vooropstellen dat die schaalsprong niet de ambitie van Almere is geweest, maar voortkomt uit de behoefte aan woningen in de Noordelijke Randstad en als overloop voor de ecologisch kwetsbare Utrechtse Heuvelrug.’
Volgens Beuse is Almere graag bereid om al die mensen te huisvesten, maar wel op een fatsoenlijke manier. ‘Dat betekent niet alleen aandacht voor de stedenbouwkundige kwaliteit, maar ook voor de sociale cohesie en voor de vervoersverbindingen met Amsterdam en Utrecht. Twee keer per dag een uur of langer in de file staan is niet bevorderlijk voor je woongenot, ook al woon je nog zo mooi.’
Beuse vervolgt met te stellen dat het plan voor buitendijks bouwen niet uit de lucht is komen vallen, maar het resultaat is van een lang proces van afweging, waarbij vele varianten de revue zijn gepasseerd. Uiteindelijk is er één overgebleven, waarbij een klein deel (5.000) van de totale bouwopgave van 45.000 woningen buitendijks wordt gebouwd. Tenminste als dat ecologisch verantwoord kan gebeuren. 
Een essentieel onderdeel van de schaalsprong is een vervoersverbinding met Amsterdam via het IJmeer in de vorm van een snelle regiotrein a la de Parijse RER. Die verbinding is een doorn in het oog van een aantal aanwezigen, zeker als het zou gaan om een brug. Onder hen de actiegroep De Kwade Zwanen, die vreest voor een ernstige aantasting van het open landschap van het IJsselmeer.

Tunnel
Volgens Klaas Breunissen zijn de bestaande mogelijkheden van interlokaal vervoer nog lang niet uitgeput. ‘Het spoorvervoer over de Hollandse Brug kan worden uitgebreid en je kunt de nieuwe Stichtse Lijn aanleggen, de spoorlijn tussen Utrecht, Hilversum en Almere. Pas als je dat gedaan hebt en nog niet aan de vervoersvraag kunt voldoen, zou je een verbinding door het IJmeer kunnen aanleggen’, vindt hij. ‘Niet bovenlangs, maar er onder door, als tunnel.’
Hij krijgt weerwoord vanuit de zaal. Een van de aanwezigen wil toch pleiten voor een brug zodat de reizigers kunnen genieten van het fraaie landschap. Bovendien, zo voegde Hans Vissers van Deltares er aan toe, betekent het aanleggen van een tunnel door afzinken een forse ecologische verstoring van het Markermeer.
Conclusies konden er niet getrokken worden uit het debat. Waar iedereen het wel over eens was, is dat het Markermeer ecologisch gezien hard achteruit gaat, mede als gevolg van de afsluiting van de Zuiderzee en de aanleg van de Houtribdijk. Ingrepen zijn nodig en mogelijk om de ecologische kwaliteit te herstellen. Of dat gekoppeld moet worden aan een buitendijkse uitleg van Almere, inclusief een oeververbinding; daarover bleven de meningen verdeeld.
Discussieleider Nijpels had niet anders verwacht. ‘We hoeven het niet eens te worden’, zei hij. ‘Het is al heel mooi als we vanavond thuis in de spiegel kijken en kunnen zeggen; ik heb toch een paar dingen gehoord die me aan het denken hebben gezet.’

16 juni 2009 Tweede Rode Hoed debat

Almere buitendijks: visie en lef, of grootheidswaanzin?

Op 16 juni 2009 vindt in de Rode Hoed het tweede Delta in Balans debat plaats. Het eerste debat was een succes te noemen en ook nu staat er weer een interessant onderwerp op het programma: Groei van Amere Binnendijks of buitendijks: een kwaliteitssprong voor de leefomgeving?

In het Nationaal Waterplan is vastgelegd dat er ruimte is voor buitendijks wonen, mits het de afvoer- en toekomstige peilopzet van meren niet zal belemmeren. Effecten van klimaatverandering, de handhaving van de Habitat Vogelrichtlijnen, de Nota Ruimte maar ook de ambities van de Noordvleugel zoals verwoord in de nota Randstad Urgent, moeten worden ingebed in de uitvoering van de plannen.

Almere heeft daarom een aantal alternatieven ontwikkeld die beschreven staan in de nota Almere 2030. Besluitvorming over deze alternatieven staat gepland voor 2009. Het meest tot de verbeelding sprekende alternatief is die van Almere Waterstad, waarbij een ecologische schaalsprong van het IJmeer/Markermeer wordt gecombineerd met stedelijke ontwikkeling binnendijks en buitendijks.

De discussie rondom de alternatieven is een complex proces met veel partijen en belangen. Tegenstanders (van welk deelplan dan ook) praten over verlies aan natuur- en landschapswaarden en/of volksgezondheidsvraagstukken (geluid, fijnstof enz.). Voorstanders praten over ruimtelijke kwaliteit en duurzaam inrichten.  Interessant is of de voor- en tegenstanders met input vanuit de wetenschap kunnen komen tot een gezamenlijke discussie over de kwaliteitssprong die Almere wil maken op het gebied van ‘leefomgeving’.

Vanuit de kenniswereld willen we mee discussiëren vanuit de overtuiging dat de wetenschap een bijdrage kan leveren aan het maatschappelijke debat door mythes en emoties met feiten en cijfers te ondersteunen of te weerleggen.

Gespreksleider en sprekers

Ed Nijpels (ONRI) als gespreksleider 
Zijn centrale lijn is: waar is Nederland in zijn aanpak van Deltavraagstukken zo weinig innovatief?

Renske Peters, Directeur Water
Geeft uitleg kader Nationaal Waterplan en positie in programma Randstad Urgent.

Rob Beuse, raadslid Almere
Geeft uitleg over de ambities van Almere, uitleg alternatieven en zijn visie op Ruimtelijke Kwaliteit.

Klaas Breunissen, Milieudefensie
Geeft uitleg over weerstand Milieudefensie tegen buitendijks bouwen. Focus op zijn visie op Ruimtelijke Kwaliteit.

Hans Vissers, Expert Deltares rondom beleids- en gebiedsprocessen
Wat betekent Ruimtelijke Kwaliteit en hoe kan je de kenniswereld de bestuurlijke afweging voeden met feiten, cijfers en internationale voorbeelden?